In het OLVG, het ziekenhuis in Amsterdam Oost, is tot 1 augustus bij de kapel de tentoonstelling ‘Diamonds Are Forever’ van Erik Alkema te zien. Er hangen veertien wandkleden, gemaakt van fleece-stoffen. Veertien staties  van een particuliere kruisweg in de gang naar de kapel. Ze laten de  onpersoonlijke ruimtes in het ziekenhuis zien waar je als patiënt mee te maken krijgt.

De gang met de balies, de wachtruimte met zitjes, de spreekkamer met computerscherm, de ziekenzaal met gordijnen rond het bed op wieltjes, de onderzoekruimte met kille machines.

Er is geen mens te zien op al die wandkleden, maar juist door die afwezigheid worden de beelden gevuld met een menselijke aanwezigheid. Herkenbaar voor veel patiënten en voor hen die met hen mee gaan het ziekenhuis in.

Beeldend kunstenaar Erik Alkema kreeg eind 2020 de diagnose endeldarmkanker te horen.

In de kleine maar zorgvuldige catalogus (grafisch ontwerp Tik Lun) die bij de tentoonstelling verscheen, schreef hij het volgende over het proces waarmee hij te maken kreeg na de uitslag van de onderzoeken.

‘Daar stond ik dan alleen, aan de andere kant van de grens die voor mij tot dusver ook altijd onzichtbaar had kunnen blijven. Ik was in een blinde plek beland. Dat was een verdomd eenzame ervaring. Want andere mensen krijgen kanker, en ik was plotseling die andere mens geworden.’

In de jaren daarna kwamen er veel complicaties waardoor hij vaak naar het ziekenhuis moest voor nog meer onderzoek en vervolg-operaties. Een van de uitkomsten was dat hij een blijvende stoma kreeg.

Hoe ga je om met zo’n gegeven? Hoe zorg je dan goed voor jezelf? Hoe reageren anderen? Hoe kom je in het reine met verlies en trauma? Hoe doe je dat als textiel het materiaal is waarmee je al je hele leven werk maakt? Maak je dan iets speciaals en waarom? Erik Alkema besloot om wandkleden te maken en zo, bijna als een meditatief ritueel, zijn dramatische omgevingen onder ogen te zien. Met zijn telefoon maakte hij snapshots tijdens zijn lange periodes in het ziekenhuis. Die harde werkelijkheid zette hij later om in zachte tekeningen van fleece-stof. De serie is nog niet af en ook met het schrijven erover gaat hij door.

De catalogus begint met het volgend citaat van Deborah Levy:

‘Louise Bourgeois had learned to sew at an early age in her parents’ tapestry business. She thought of the needle as an object of psychological repair – and what she wanted to repair she said, was the past.’

De wandkleden van Erik Alkema doen van de ene kant klinisch aan. Ze laten de hygiënische, steriele wereld van het ziekenhuis zien. Van de andere kant zijn ze op een verborgen manier emotioneel. Ze doen bij de kijker een dwingend beroep op het inlevingsvermogen. Je wordt de ruimtes ingetrokken, of je nou wilt of niet. De wirwar van slangen aan het hoofdeinde van een ziekenhuisbed. Het bureau van een arts met de computer met een uitslag.

Een toilet met de rode knop mocht je in nood zijn. Het bed voor onderzoek met het witte papier erop en met een houder met blauwe, plastic handschoenen. De lampen boven een operatiebed.

Alle kleden zijn heel gedetailleerd tot en met een doosje waar een witte tissue uitsteekt; ze zijn van een grote schoonheid. De beelden raken je op een heel directe manier, ook door de zachtheid van het materiaal. De fleece-stof golft een beetje en daardoor ontstaat er beweging in de voorstelling.

Jos van Hest en ik leerden Erik Alkema een tijdje geleden kennen. Jos was, nadat hij vijf jaar geleden twee darmkankeroperaties had moeten ondergaan, ‘schoon’ verklaard. Hij was daarbij wel veroordeeld tot een permanente stoma. Het plan van Erik Alkema was om naar aanleiding van zijn tentoonstelling ‘Diamonds Are Forever’ samen met Jos als dichter en met beeldend kunstenaar Ine Poppe een artist-talk te organiseren over het hebben van een stoma en het zoeken naar rituelen na een operatie. In het voorgesprek herkenden Jos, Erik en ik veel over de kwetsbare onderzoeken, de onzekerheden over de uitkomsten, de praktische en psychische gevolgen van het hebben van een stoma. In zijn atelier zagen we de wandkleden voor het eerst.

Een stellingkast vol lappen fleece. Ik vroeg hem waarom hij voor fleece als materiaal kiest. ‘Omdat het makkelijk is om ermee te werken en het verkrijgbaar is in heel veel kleuren. Je knipt het en het rafelt niet.

Jos en ik gaven Erik ons boek over de ziekenhuisopname die in ons leven een stoma had binnengebracht. Ook wij moesten vorm geven aan de situatie. Jos via zijn taal als schrijver/dichter en ik met mijn aantekeningen en foto’s die ik elke dag maakte van textiel in het ziekenhuis.

Ik fotografeerde het in twee kleuren blauwe operatiejasje, de lakens met een gele of blauwe streep, de badstoffen deken met ruitjes, de witte gordijnen rondom het bed.

Net als voor Erik was het ook voor ons belangrijk om iets te doen met wat ons was overkomen. Weer terug thuis besloten we er een boek van te maken voor al onze vrienden die niet in het ziekenhuis op bezoek mochten komen. Jos wilde niemand op bezoek, behalve mij. Hij had te veel aan zijn hoofd en buik, zei hij. Met ons boek konden onze vrienden die intens mee hadden geleefd toch lezen en zien wat wij hadden meegemaakt.

‘Blauwe stip’ heet het boekje en het is te downloaden via DIT artikel.

Net als op de wandkleden van Erik is in ‘Blauwe stip’ op geen enkele foto een mens te zien, nou ja een anonieme arm van Jos met een infuus, zijn hand die een lichtje neerzet.

Een van de bijzondere overeenkomsten tussen een wandkleed van Erik en een foto van mij is het rode hart. Je ziet het als ballon op een wandkleed van Erik en als getekende hart op mijn foto van de buitenkant van de kamer waar Jos lag. Sommige mensen dachten dat ik echt een hoogwerker had gehuurd om het op de muur te schilderen. Ze vroegen zich af hoe het er weer afgehaald moest worden.

De artist-talk die op 22 mei 2025 plaatsvond in de kapel van het OLVG was indringend en rakend, ook door de inbreng van beeldend kunstenaar Ine Poppe die werkt aan een graphic novel over haar kankeroperaties en haar stoma. Het was een bijeenkomst die een vervolg zou moeten/kunnen krijgen voor artsen en verpleegkundigen om meer inzicht te krijgen in de kwetsbare mens achter een kankerpatiënt.

Mocht je in de buurt zijn, ga dan deze gratis toegankelijke tentoonstelling bekijken in de gang naar de  Onze Lieve Vrouwenkapel van OLVG Oost, Oosterpark 9, Amsterdam, dagelijks geopend van 08.00 – 21.00 uur.