Onlangs kreeg ik van vriendin Giulia Franceschini een beeldschone antieke Italiaanse ‘fazzoletti’, een zakdoek.

Om een klein lapje batist is een rand tule gezet met geborduurde bloemmotieven. Een fraai stuk textiel waar ik blij mee ben.

In het boek ‘I Fazzoletti, breve storia di un amore’ oftewel ‘Zakdoeken, een kort liefdesverhaal’ wordt dit kant beschreven als merletto di Lille. Kant gemaakt in de Noord-Franse stad, die in vroegere tijden bij Vlaanderen hoorde.

Zakdoeken, ik heb een kleine verzameling van bijzondere exemplaren, maar ook gewone witte van katoen waar ik wel eens woorden op borduur.

In blog 16 kun je er een aantal zien.

Tijdens een zeefdrukcursus drukte ik op een zakdoek met een blauw grijze streep een foto van mezelf als kind. Die hangt al jaren aan de wand op mijn werkkamer. Ik heb wat met zakdoeken.  

In het Stadsmuseum Woerden opende op 18 april 2026 de tentoonstelling ‘Bloed Zweet en Tranen, de wereld van de zakdoek’.

Ik was uitgenodigd om wat te vertellen over mijn persoonlijke band met dit kleine lapje textiel dat wereldwijd wordt gebruikt.

Ik ben nog van de generatie zakdoek van textiel. In de linnenkast op de slaapkamer van mijn ouders lagen altijd twee stapeltjes keurig gestreken zakdoeken. Een grote stapel grote herenzakdoeken voor mijn vader en mijn twee broers en een kleine stapel kleine dameszakdoeken voor mijn moeder. De herenzakdoeken hadden een ruit of een streep; op de dameszakdoeken waren bloemen gedrukt of geborduurd. Als kind vroeg ik me altijd af waarom mijn moeder het moest doen met zo’n klein lapje als ze verkouden was.

De zakdoeken gingen mee in de zakken van broeken die mijn moeder voor ons maakte. Die lap werd nogal nat als je verkouden was, maar dat deerde niemand. Nou ja, echt lekker was het niet als je zo’n natte snotlap weer tevoorschijn haalde. Dat je een tijd rondliep met een prop bacteriën op zak, daar werd niet aan gedacht. De oplossing kwam in de vorm van papieren zakdoekjes: de tissues. En dat werd het afscheid van de zakdoek.

Toch heeft de zakdoek bij mij altijd een dierbare plaats behouden. Het verheugt me dat er door deze tentoonstelling weer aandacht is voor dit lapje stof. Want dames en heren, de zakdoek is een symbool.

Om tranen van vreugde en verdriet mee te deppen, om mee te zwaaien bij vertrek of om te gebruiken bij een ritueel. Zo begon mijn toespraak.

Het initiatief voor de tentoonstelling kwam van kunstenaar Eline Janssens. Ze is al jaren gefascineerd door dit simpel stukje textiel dat in alle culturen, tijden en modes een rol heeft gespeeld. Al jaren onderzoekt ze de betekenissen van de zakdoek. Op haar website zijn haar boeiende resultaten te lezen

In de kleine, maar zorgvuldige samengestelde expositie vind je zakdoeken in allerlei soorten en maten.

Vanuit historisch perspectief, zoals de zakdoek van 6 februari 1961 waar het Chinese diner op de Ms. Ruys is gedrukt, maar ook exemplaren van kunstenaars.

De Smartlappen van Anke Westerlaak die in vrolijke kleuren naar je lijken te kijken, zijn daarvan een voorbeeld.

Net voor je de tentoonstelling binnengaat, zie je een zakdoek met heftige afbeeldingen. 

In Nederland werd in 1883 van 1 mei tot 1 oktober de Internationale Koloniale en Uitvoerhandel Tentoonstelling gehouden op het Museumplein in Amsterdam. Deze Amsterdamse tentoonstelling werd door een miljoen bezoekers bezocht.

Aan de Heiligeweg 11-17 was de winkel in herenkleding van hofleverancier Adriaan Schakel gevestigd. Je kon er ook terecht voor een complete ‘Indische uitrusting’, inclusief koffer en kist. Ter gelegenheid van die tentoonstelling liet hij een zakdoek bedrukken. Op de vier hoeken zie je het wapen van Amsterdam. Zijn naam staat in het midden gedrukt in een lettertype van mensfiguren. Als je goed kijkt, zie je dat er duivels zijn, maar ook dierfiguren en een zeemeermin. Daarboven een exotisch gebouw met olifanten en een plein met mensen er voor. Wonderlijk van beeld en idee. Het wordt nog vreemder als je naar de randen van de zakdoek kijkt. Daar wordt een racistisch verhaal verteld over de bewoners van India, gezien door de ogen van rijke westerlingen. ‘India before Civilzation’ staat te lezen boven een duivel die mensen opeet. Bij ‘Dawn of Civilzation’ zie je de Nederlandse maagd in een Romeins gewaad die geschenken krijgt van Indiase bewoners. Vervolgens zie je de Vooruitgang van de Civilisatie en als laatste bij het Glorieuze Resultaat van de Civilisatie zijn alle oorspronkelijke inwoners van India geheel westers gekleed. Deze zakdoek komt uit de collectie van De Museumfabriek te Enschede.

En dan zijn er zakdoeken die persoonlijke verhalen vertellen. Zoals die met de tekst ’Woerden mist jou ook , Victor’. Het blijkt te gaan om een zakdoek die uit verontwaardiging is gemaakt door Dorette Ghajar over het vertrek van burgemeester Victor Molkenboer uit Woerden. Bij het afscheidsfeest kreeg hij de zakdoek die erg van pas kwam.

Ook mijn zakdoek voor Bram die ik samen met vriendinnen borduurde voor zijn begrafenis is op de expositie te zien.

Eline Janssens laat in Woerden ook eigen werk zien. In 2026 maakte ze ‘Vergeet me niet’: vier keramieken hondjes die om hun kop en nek een souvenir-zakdoek dragen. Aandoenlijk om te zien! Het is een nieuwe versie van de oorspronkelijke 19de-eeuwse Staffordshire hondjes die Nederlandse haringvissers en zeelieden meenamen als souvenir voor hun vrouw of moeder. Wij hebben in ons huis een kennel verzameld van dit soort hondjes; misschien moet ik ze ook eens een zakdoek omdoen.

Het werk ‘Women of distinction cry too’(2026) van Eline Janssens bestaat uit twee boven elkaar hangende cirkels waaraan zakdoeken zijn bevestigd met afbeeldingen van historische vrouwen en teksten als ‘Te weinig tranen is net zo ordinair als teveel’ en ‘Women of distinction cry too’.

De zakdoek als gebruiksvoorwerp dat ervoor zorgt dat emoties onder controle blijven.

Al met al een heerlijke tentoonstelling die veel kanten van de vierkante zakdoek laat zien.

De expositie is tot en met 11 oktober te zien in het Stadsmuseum in Woerden.