Het leuke van in Amsterdam wonen is dat je soms op plekken komt waarvan je niet weet dat die bestaan. Zo was ik afgelopen vrijdag in het Indonesia House Amsterdam. De eigenaar van het gebouw in de Brachthuijzerstraat 4 is de Indonesische staat. Indonesia House heeft als doel het promoten van de economie, handel en cultuur van Indonesië.

Tot 31 oktober 2025 is er de tentoonstelling Masa depan Batik/ Future of Batik te zien. Deze expositie vol kleurrijke batiks was eerder te zien in het Erasmus Huis in Jakarta.

Sabine Bolk, kunstenaar,  batik onderzoeker en schrijver over batik heeft deze expositie georganiseerd. Indonesische batikmakers kregen de kans om er nieuw werk voor te maken. Sinds 2000 is er meer interesse in batik; in een lange periode daarvoor werd het niet meer als hip gezien.

In 2009 maakte Sabine Bolk haar eerste batikreis naar Java met de bedoeling om te leren batikken. Dat bleek te ambitieus te zijn. Als je de techniek echt wilt leren, moet je jaren dagelijks les krijgen van de batikmaker. De kinderen waarbij Sabine in de klas zat, konden het al veel beter dan zij. Sinds 2009 is batik overigens door Unesco officieel erkend als belangrijk cultureel erfgoed.

Wat is batik eigenlijk? In het standaardwerk ‘Traditionele en moderne batik’ van Miep Spée (Cantecleer 1977) staat het volgende:

‘Batik is een van de vele uitsparingstechnieken. Dit zijn verfmethoden waarbij men bepaalde delen van garenbundels of weefsels afdekt, zodat ze niet gekleurd worden. Bij batik is het afdekmiddel hete vloeibare bijenwas die, op de stof aangebracht, door afkoeling onmiddellijk stolt. Bij onderdompeling in een verfbad blijft het afgedekte gedeelte, door de ondoordringbaarheid van was, zijn oorspronkelijke kleur behouden. Zo kan men laag over laag verven en worden tussentijds díe delen afgedekt, waarvan men de kleur wil bewaren.’

Het opbrengen van de hete was gebeurt met een tjanting.

Dat is een handvat, doorgaans van glagah- gras of bamboe waaraan een koperen bakje met een tuitje is bevestigd. In dat bakje gaat de hete was die er door het tuitje uit kan lopen. Zo kun je motieven tekenen. De stof wordt traditioneel aan beide kanten met was bedekt. Tegenwoordig, als de batik voor kleding wordt gebruikt. doet men het ook wel aan één kant.

Traditioneel zijn het de vrouwen die de batiks maken. Tegenwoordig zijn er ook jonge mannen die zich in het vak bekwamen. Voor de makers zijn de verdiensten laag; de handelaren (doorgaans mannen) verkopen de batiks voor veel geld. Ook hier zie je dus een grote ongelijkheid tussen betaling aan vrouwen en aan mannen. Een batik maken kost veel tijd en hoe meer verfbaden en vullingen met was er nodig zijn, hoe duurder de batik is.

Dat batikken niet eenvoudig is, weet ik uit eigen ervaring. Ik herinner me dat ik in de jaren zeventig op een vierkante lap stof met een tjanting gevuld met warme was een soort van mandala tekende en dat de lap daarna in een groen verfbad ging. Na het uitwassen van de was spande ik de lap en hing hem op in mijn kamer. De vorm was grof en het tegendeel van de verfijnde batiks die in Indonesië worden gemaakt. Toch heb daardoor geleerd hoe de techniek van batik werkt.

De tentoonstelling begint met een door Sabine Bolk gemaakt kleurig zelfportret in batiktechniek.

Tijdens een rondleiding vertelde ze enthousiast over haar eerste batikreis in 2009. Ze had daarvoor een ontwerp gemaakt, geïnspireerd op de zonnebloemen van Van Gogh en de vogels in haar tuin.

Het plan was om daar een batik van te laten maken door het batikatelier KUB Srikandi. Het resultaat – een traject van drie jaar – was totaal anders en verrassend. Zonnebloemen werden lotusbloemen en de spreeuw een tortelduif. De eerste versie werd niet goed gevonden; de makers keurden de vlekken af. Er moest een tweede versie worden gemaakt.

Ambachtslieden weten natuurlijk heel goed waar hun producten aan moeten beantwoorden en hebben ook zo hun eigen ideeën over een product!

Op de tentoonstelling hangen schitterende voorbeelden van moderne batiks die allemaal een eigen handschrift hebben. Ze zijn gemaakt door vijf batikmakers die werden uitgedaagd om hun visie over de toekomst van batik en hun eigen toekomst te vertellen. Dit alles in volledige vrijheid.

Ibu Umriyah / Mak Si’um (1939) is de oudste maakster.

Ze begon op tienjarige leeftijd met batikken. Na een heel leven traditionele batiks te hebben gemaakt, werkt ze sinds tien jaar met haar eigen motieven.

Van Ekawantiningsih (1969) hangt er een zeer verfijnde batik met zwanen tegen een delicate achtergrond van blauwe regen.

Op de batik van Ibu Siti (1990) vliegen vogels over een rivier.

De natuurlijke verfstoffen waarmee ze verfde, zijn gemaakt van planten (onder andere indigo) en vruchten.

Ibu Ramini (1976) volgt op haar batik het proces van batikken.

Je ziet de batikster, de potten met was en de tjanting.

De gebatikte lappen aan de waslijn hebben allemaal andere motieven.

Bij de ingang van het gebouw hangt een variatie in rood/roze kleuren.

De jongste batikmaakster, Nurul Maslahah (2001), maakte een batik met op de achtergrond blauwe rozen, het symbool voor vreugde.

De tentoonstelling vertelt een bijzonder verhaal: met als uitgangspunt de traditionele techniek geven  kunstenaars van nu in moderne batiks hun visie op hun ambacht en toekomst. Op Sabine’s blog The journey to Batik kun je veel informatie en verhalen lezen over deze en andere makers en over de reis en het onderzoek dat Sabine doet naar alle aspecten rond deze bijzondere techniek.

Overigens is er op een andere verdieping in het gebouw een tentoonstelling te zien van wonderschone ikat weefsels met als titel ‘Tale of Tenun‘.