Tot en met 18 oktober 2026 is de tentoonstelling ‘De Vrouw achter de Schermen’ te zien in de Grote Kerk van Oosthuizen. Alexandra Drenth en Tineke Kempenaaar bedachten in 2025 het plan om textielkunstenaars uit te nodigen om met het onderwerp Project Kamerschermen en de techniek van borduren aan de slag te gaan. Het resultaat, zeventien bijzondere kamerschermen, is op 26 september tijdens een feestelijke opening aan de wereld gepresenteerd.

Ik had de eer om tijdens die opening een verhaal te houden rond het thema. Hier onder de ingekorte versie en wat toevoegingen van mijn toespraak.

Toen ik vanmiddag binnenkwam in deze schitterende kerk leek het even dat ik niet in een kerk maar in een kamerschermhemel terecht was gekomen. Stiekem tilde ik de organza op om te zien wat eronder verscholen was. Wat ik zag, was van een ongelofelijke schoonheid en buitengewoon bijzonder. Ik moest denken aan een gedicht dat de Amerikaanse protestzanger Phil Ochs schreef voor zijn in 1967 uitgekomen album ‘Pleasures of the Harbor’ en dat ik deze zomer las in de Fondazione Dries van Noten in Venetië. Schoonheid is een katalysator voor provocatie en transformatie. ‘The only true protest is beauty’ is zijn conclusie. Mooie en passende woorden.

Altijd als ik iets moet vertellen of schrijven over een onderwerp dat ik niet ken, ga ik op zoek naar de geschiedenis. Wat is eigenlijk een kamerscherm en waar komt het vandaan?

De oorsprong van het kamerscherm ligt in China. Meer dan tweeduizend jaar geleden werd het daar uitgevonden tijdens de Oostelijke Zhou-dynastie (771 – 256 voor Christus). Dat scherm bestond uit één paneel en het werd voornamelijk gebruikt als achtergrond bij ceremonies. Ze waren gemaakt van papier of van beschilderde of geborduurde weefsels. Beschilderde en geborduurde weefsels! Hoe bijzonder dat ik dat ook hier zie. In de 7de en 8ste eeuw nam Japan het gebruik van kamerschermen van de Chinezen over. vervolgens kwamen de kamerschermen door de handel naar Europa en vonden ze een plek in huizen van rijke mensen. Als decoratie en om te laten zien dat je smaak had.

Het Amsterdam museum en het Rijksmuseum hebben ze natuurlijk in hun collectie.

Een kamerscherm heeft iets paradoxaals. Van de ene kant houdt het scherm de toeschouwer op afstand en tegelijkertijd trekt het de aandacht van diezelfde toeschouwer. De functie van een kamerscherm is om in een ruimte een aparte ruimte te creëren die niet toegankelijk is voor ogen van buitenstaanders. Het gebied achter het kamerscherm is een privédomein. Daar vinden intieme handelingen plaats die toekijkers niets aangaan. Maar van het verbodene wat je niet mag zien, gaat vaak ook een grote aantrekkingskracht uit. En die kracht krijgt nog eens een extra lading als er op dat kamerscherm uitnodigende beelden zijn afgebeeld: moet je zien, kijk naar me, spannend hè, wauw wat ben ik mooi! Het scherm is echter een grens: tot hier mogen je ogen komen en niet erachter. Een kamerscherm is een subtiel  spel tussen lokken en afhouden, tussen uitnodigen en verbieden.

Het idee achter kamerschermen in bijvoorbeeld films is dat het alleen maar gebruikt werd om je om te kleden. Dan werd het uitgetrokken kledingstuk over de bovenkant gegooid en kwam de vrouw of man in een ander kledingstuk tevoorschijn.

Soms kwam daar nette erotiek bij aan te pas zoals bij dit filmpje uit de jaren 20. Op een hotelkamer waar lingerie gekocht kan worden komen twee jonge vrouwen binnen om het te gaan passen. In de hoek staat een kamerscherm zodat er netjes omgekleed kan worden. Mac, de verkoper wordt direct weggestuurd en de vrouwen hebben de dag van hun leven met passen en showen aan elkaar. Tot het moment dat een strenge schoonmaakster binnenkomt gevolgd door de sheriff. Kijk maar hoe het afloopt.

In het Huis Willet-Holthuysen aan de Herengracht  in Amsterdam staat er een in de slaapkamer van het echtpaar dat er in de 19de eeuw woonde. Er staat een soort zitbad bij maar er hangt geen schone kleding over het kamerscherm. Een kamerscherm vertelt veel verhalen en zet je fantasie aan de gang.

Hoe bijzonder is het dat jullie, textielkunstenaars hier in Oosthuizen, het kamerscherm weer nieuw leven hebben ingeblazen met als grote overeenkomst dat jullie allemaal de borduurtechniek hebben gebruikt.

Borduren, misschien is het een reactie op een tijd waarin alles snel snel snel moet.

Om te borduren heb je slechts drie dingen nodig: een naald, garen en een ondergrond.

Ik ben net terug uit Sicilië waar ik in kerken schitterende 16de-eeuwse met zijde geborduurde bloemen zag op religieus textiel.

Natuurlijk allemaal door vrouwenhanden gedaan in de kloosters dicht bij die kerken. Misschien waren ze bezig om zo een plek in de hemel te krijgen? Wie zal het zeggen? Ik kan er ademloos en vol bewondering naar kijken.

Borduren, even iets over de techniek voor mensen die er weinig van weten. Er zijn in principe vier  soorten steken: platte steken zoals de rijgsteek of stiksteek, kruisende steken zoals de kruissteek of de flanelsteek, geluste steken zoals de kettingsteek en geknoopte steken zoals de knoopjessteek.

En dan zijn er honderden variaties of combinaties hierop met schitterende namen zoals de Holbein Kruissteek, de Krakelingsteek, de Kretasteek, de Gekuifde Kettingsteek en de Oosterse Vlechtsteek.

Mocht je nu als niet-borduurder nieuwsgierig worden en zin krijgen om te beginnen, ga dan naar de kringloopwinkel waar je voor weinig geld boeken kunt vinden waarin al die steken staan en begin dan eenvoudig op een lapje. Iedereen kan het. Ook mannen blijken het te kunnen; ik ben daar een voorbeeld van.

Overigens heb ik dit shirt niet zelf geborduurd; het is een Frans tafellaken geweest dat ik een tweede leven heb gegeven door er een shirt van te maken.

Handwerken, was het vroeger iets voor oudere dames, nu leeft het opeens weer. Je ziet jonge mensen kruissteken zetten op hun jeansjasje of op een oude blouse om die op te pimpen.

Maar ook in de beeldende kunst is het borduren weer terug.

Kijk maar hier rond, in de Grote Kerk in Oosthuizen.

Je ziet fantastisch werk dat heel wat verder gaat dan wat steekjes op een klein lapje.

Hier is groot en groots gewerkt.

Steek voor steek vertellen de borduursters verhalen waarin de kijkers kunnen verdwijnen.

Wat een doorzettingsvermogen en creativiteit hebben jullie gehad, ook om het allemaal op tijd klaar te krijgen.

Maar het is gelukt.

Een groot compliment voor jullie allen.

Daar mag echt wel even voor geapplaudisseerd worden; jullie zijn TopTextielkunstenaars, die vele uren hard werken niet schuwen om de wereld mooier te maken.